Την κατάρρευση του κοινωνικού ιστού στη χώρα μας από λάθος πολιτικές εφαρμογές, τόνισε στην ομιλία του ο πρόεδρος της AbbVie Pharmaceuticals S.A., αντιπρόεδρος του Συνδέσμου Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ), αντιπρόεδρος του Συνδέσμου Ερευνητικών Φαρμακευτικών Εταιρειών (PhRMA) και πρόεδρος της Επιτροπής Φαρμάκων του Ελληνο-Αμερικάνικου Εμπορικού Επιμελητηρίου (ΑmCham) κ. Πασχάλης Αποστολίδης.
Τα τελευταία 50 χρόνια έχει σημειωθεί αύξηση του προσδόκιμου ζωής κατά 10 χρόνια. Ένα σημαντικό ποσοστό αυτής της αύξησης οφείλεται σε καινοτόμες θεραπείες, όπως είπε χαρακτηριστικά ο κ. Αποστολίδης. Για παράδειγμα, στη Γερμανία, την περίοδο 2001-2007, το 32% της αύξησης του προσδόκιμου ζωής οφείλεται στην αντικατάσταση των παλαιών φαρμάκων με νέα. Στον Καναδά, επίσης, η εισαγωγή καινοτόμων θεραπειών τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, μείωσε κατά 51% τη θνησιμότητα του πληθυσμού.
Αποδεικνύεται λοιπόν ότι η χρήση νέων φαρμάκων μειώνει το κόστος της περίθαλψης. Έρευνα έχει δείξει ότι η χρήση καινοτόμων φαρμάκων για καρδιαγγειακά νοσήματα μειώνει τις μέρες νοσηλείας. Τα κέρδη από τις μειωμένες νοσηλείες είναι περίπου 3,7 φορές μεγαλύτερα από τα έξοδα για καινούρια φάρμακα.
Παρόμοια αποτελέσματα ισχύουν και για άλλες νόσους, όπως Alzheimer’s, όπου η χρήση νέων φαρμάκων καθυστερεί την πρόοδο της νόσου και μειώνει σημαντικά την πιθανότητα εισαγωγής σε ίδρυμα μετά από 2 χρόνια.
Παρόλα αυτά στην Ελλάδα προσπαθούμε ακριβώς το αντίθετο από όλα αυτά που περιγράφει ο κ. Αποστολίδης. Η Δημόσια εξωνοσοκομειακή Φαρμακευτική Δαπάνη σήμερα έχει φτάσει να είναι μειωμένη κατά €2,7 δις έναντι του 2009.
Η κατά κεφαλήν δημόσια φαρμακευτική δαπάνη 2009-2014 παρουσιάζει συνεχή μείωση με εμφανή τον κίνδυνο για το επίπεδο υγείας στη χώρα.
Πολιτικές πρόληψης, όπως προληπτική ιατρική, διατροφή, άθληση, εμβολιασμοί, κάρτα ασθενούς κ.α. δεν έχουν μπει καν σε εφαρμογή.
Δικαίως λοιπόν ο κ. Αποστολίδης διερωτάται, Τι φαρμακευτική πολιτική πετύχαμε και τι φαρμακευτική πολιτική θέλουμε;
Οι Ασθενείς στο επίκεντρο
Όπως επεσήμανε ο κ. Αποστολίδης, όραμά των ανθρώπων που ασχολούνται με το φάρμακο στην ελληνική αγορά είναι η απρόσκοπτη πρόσβαση των ασθενών σε νέες καινοτόμες θεραπείες για μία υγιή και δεοντολογική φαρμακευτική βιομηχανία η οποία συνεισφέρει θετικά στην Ελληνική οικονομία και κοινωνία.
Για να επιτευχθούν όμως αυτά πρέπει να υπάρξει επαναπροσδιορισμός της Αξίας, αξιολόγηση των τεχνολογιών της Υγείας και οικονομική αξιολόγηση. Γερά θεμέλια για ένα ανθρώπινο σύστημα όπως είπε και πρότεινε τη δημιουργία δικτύου κατ’ οίκον νοσηλείας ώστε να αποσυμφορηθούν τα νοσοκομεία, ανταμοιβή γιατρών και νοσηλευτών, έγκαιρη έγκριση και ένταξη στο σύστημα των φαρμάκων, κίνητρα για την αύξηση χρήσης γενοσήμων και χρηματοδότηση του ΕΟΠΥΥ.
Κλείνοντας μια εμπνευσμένη ομιλία ο κ. Αποστολίδης τόνισε ότι η ιστορία μας ως χώρα του Ιπποκράτη και τόσων άλλων επιτευγμάτων, δυστυχώς δεν μας εξασφαλίζει στο μέλλον. Αυτό που θα μας εξασφαλίσει ένα καλό μέλλον είναι οι θεμελιώδεις αρχές.
Ανθή Αγγελοπούλου
Με τη συμμετοχή όλων των εκπροσώπων του κλάδου Υγείας ξεκίνησε τις εργασίες του, το 12o ΣΥΝΕΔΡΙΟ HEALTHWORLD με τίτλο: «Από το Μνημόνιο στην Ανασυγκρότηση του Υγειονομικού Τομέα», που διοργανώνει το Ελληνο-Αμερικανικό Εμπορικό Επιμελητήριο.
Στην εναρκτήρια ομιλία του ο πρόεδρος του Συνδέσμου Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος, Κωνσταντίνος Φρουζής τόνισε ότι φτάσαμε ήδη τα 4 χρόνια μέσα σε βαθιά κρίση και παρόλο που ως χώρα έχουμε κάνει βήματα μπροστά, έχουμε δυστυχώς όμως κάνει και αρκετά πίσω.
Για παράδειγμα όπως είπε ο κ. Φρουζής μακροοικονομικά οι αριθμοί πάνε καλύτερα, το ευρώ είναι το νόμισμα μας και σχεδόν όλοι ανεξαιρέτως το στηρίζουμε. Οι Έλληνες όμως δεν βλέπουμε ακόμη φως στο τούνελ, πολλοί είναι σε άσχημη κατάσταση, η ανεργία πολύ ψηλά και ανεβαίνει συνέχεια, οι νέοι εγκαταλείπουν τη χώρα μας, δεν έχουν δουλειές και όραμα.
Ο τομέας Υγείας είναι αρκετά συνειδητοποιημένος από το 2009 ότι γι’ αυτό και φρόντισαν να συνεργαστούν άμεσα. Διαφώνησαν με την πολιτεία σε όποιο οριζόντιο μέτρο, ωστόσο τα αποτελέσματα ήταν θετικά και η συνεισφορά τους στα δημοσιονομικά ήταν σημαντική. «Στηρίξαμε με επιμονή και αφοσίωση την πρόσβαση των πολιτών στις θεραπείες και τα φάρμακα (παρότι όχι και τόσο προφανές και εύκολο)» είπε ο κ. Φρουζής.
«Σήμερα πλέον όμως βρισκόμαστε σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι» όπως τόνισε και συνέχισε. «Είναι ώρα για διαρθρωτικές αλλαγές, όχι για πασαλείμματα. Πρέπει να λειτουργήσει η αγορά. Χρειαζόμαστε μια αγορά όπου θα πιάνεται ο στόχος:
1. με τα νέα φάρμακα,
2. με τιμές on και off patent και γενοσήμων (δηλαδή των on χαμηλές, και των off & γενοσήμων πιο ψηλές απ’ ότι πρέπει),
3. με υψηλότερους όγκους στα off & γενόσημα, χωρίς όμως ανεξέλεγκτα δεκάδες γενόσημα ανά δραστική όπου όποιοι παρασιτούν εμποδίζουν τους καλύτερους «γενοσημάδες» να προοδεύσουν,
4. με μητρώα ασθενών και θεραπευτικά πρωτόκολλα,
5. με κανονικότερες πληρωμές και άρα με συγκεκριμένο cash flow πλάνο για τις εταιρείες προς όφελος των επενδύσεων και της απασχόλησης».
«Χρειάζονται κανόνες. Χρειάζεται να μην κρύβουμε τα πράγματα κάτω από το χαλί με αυξήσεις των rebates και clawback. Δεν υπάρχει άλλος χρόνος. Ή θα κρατήσουμε τις επενδύσεις στη χώρα μας και θα ανακόψουμε την ανεργία ή τα πράγματα θα πάνε χειρότερα!» τόνισε και συνέχισε.
«Είναι ώρα λοιπόν για τομές, για αποφάσεις προς όφελος μιας ενισχυμένης - με αναχαίτιση του κόστους από τα νοσοκομεία - πρωτοβάθμιας περίθαλψης και άρα μιας απρόσκοπτης πρόσβασης των ασθενών στο δίπολο φάρμακο / γιατρός».
Δεύτερο σημείο σύμφωνα με τον κ. Φρουζή, είναι η δαπάνη (ή επένδυση) στην υγεία. Το 2011, (πόσο μάλλον το 2013), ήταν ήδη στο -30% και -37% η δημόσια δαπάνη! «Σαφώς το φάρμακο ήταν ο σωτήρας των δημοσιονομικών της υγείας (-55% σε 4 χρόνια). Φτάσαμε λοιπόν το 2013 σε μια κατά κεφαλή δημόσια φαρμακευτική δαπάνη, όπου η Ευρωπαϊκή είναι +50% από τη δική μας, ενώ ακόμη τρέχουμε πίσω από το 1% ενός ΑΕΠ σε ελεύθερη πτώση, (σχεδόν -65% δις € χαμένα σε 4 χρόνια!) όπως διευκρίνισε.
«Παραλογισμός, παράκρουση, ρατσισμός (της τρόικα) ενάντια στους έλληνες ασθενείς και τους έλληνες πολίτες. Όλα αυτά οδηγούν στα γεγονότα που ζει η κοινωνία μας τις τελευταίες μέρες» είπε χαρακτηριστικά.
Στόχος δαπάνης, όπως είπε, είναι να μην πέσει κάτω από το 1,2% - 1,3% του ανύπαρκτου πλέον ΑΕΠ μας (2,25 δις €), και όπου η κατά κεφαλή δαπάνη της Ευρώπης θα είναι μόνο +60% από την δική μας…!»
Παρόλα αυτά ο κ Φρουζής επεσήμανε ότι «μέσα σ’ αυτόν τον λογιστικό παραλογισμό και την έλλειψη οράματος δεν πρέπει να μας ενδιαφέρουν μόνο τα νούμερα, πρέπει να βάζουμε τα κομπιουτεράκια και τα excelοφυλλα λίγο στην άκρη και να σκεφτούμε στρατηγική και κοινωνία, ασθενείς και πολίτες, κοινωνική συνοχή, καλύτερη ζωή, υψηλότερο προσδόκιμο ζωής, ακόμη και Ανάπτυξη σε κάποιο ντελίριο αισιοδοξίας μας…
Ο στόχος μας στην Ελλάδα σαφώς δεν είναι από τα 80 περίπου χρόνια προσδόκιμο ζωής που είμαστε σήμερα (με 86 την Δυτική Ευρώπη) να καταλήξουμε όπως η Ανατολική Ευρώπη που είναι στα 68! Αυτό είναι μια σχεδόν γενιά λιγότερη και πρέπει πάση θυσία αυτό να μη συμβεί στη χώρα μας και τα παιδιά μας».
Κλείνοντας, ο πρόεδρος του ΣΦΕΕ επεσήμανε ότι είναι αισιόδοξος, ότι η ηγεσία του υπουργείου Υγείας σε συνεργασία με τα άλλα υπουργεία (Οικονομικών, Ανάπτυξης, Εργασίας κ.λπ.) θα διαπραγματευτούν και θα πείσουν την τρόικα έτσι ώστε και οι Έλληνες ασθενείς αλλά και οι σοβαροί επιχειρηματίες στην χώρα μας να είναι περήφανοι που ζουν και συνεχίζουν να επιχειρούν στην Ελλάδα.
Για επιλεκτικές εξοφλήσεις μιλά και η επιστολή του ΣΦΕΕ προς τον πρόεδρο του ΕΟΠΥΥ Δημήτρη Κοντό. Να θυμίσουμε ότι πριν λίγες μέρες είχε προηγηθεί ανάλογη επιστολή και από τα Διαγνωστικά Κέντρα και Εργαστήρια με τα ίδια παράπονα προς τον πρόεδρο του ΕΟΠΥΥ.
Ο Σύνδεσμος Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος είχε συναντηθεί με την ηγεσία του ΕΟΠΥΥ στις 29 Ιουλίου όπου είχε αποσπάσει την διαβεβαίωση ότι θα εξοφληθούν οι οφειλές προς τις φαρμακευτικές εταιρείες και ότι δεν θα γίνετε διακριτική μεταχείριση μεταξύ των παρόχων υγείας.
Παρόλα αυτά ο ΕΟΠΥΥ συνεχίζει να αποπληρώνει εκκρεμεί χρέη επιλεκτικά, με αποτέλεσμα οι φαρμακευτικές εταιρείες σε αντίθεση με όλους τους υπόλοιπους προμηθευτές του χώρου να μην έχουν εισπράξει από τον ΕΟΠΥΥ για τα έτη 2012 – 2013 τίποτα.
Ο ΣΦΕΕ ζητά από τον κ. Κοντό να τους ενημερώσει για το χρονοδιάγραμμα που έχει ο Οργανισμός σχετικά με τις αποπληρωμές όπως είχε υποσχεθεί εξάλλου και ο υπουργός Υγείας στην τελευταία τους συνάντηση.
Ανθή Αγγελοπούλου
Σε καμία διάταξη δεν προκύπτει ότι ο ΕΟΠΥΥ μπορεί να χρησιμοποιεί τις Τιμές του Παρατηρητηρίου ως βάση αποζημίωσης, όπως καταγγέλλουν σε κοινή επιστολή τους προς τον υπουργό Υγείας, ΣΦΕΕ και ΠΕΦ, ζητώντας την άμεση παρέμβασή του. Ο λόγος, η επιστολή του ΕΟΠΥΥ προς τα φαρμακεία όλης της χώρας με την οποία τους ενημερώνει ότι δεν θα αποζημιώνει τιμές φαρμάκων ανώτερες του Παρατηρητηρίου Τιμών, ζητώντας τους μάλιστα να υπογράψουν υπεύθυνη δήλωση ότι η τιμή που χρεώνουν δεν ξεπερνά το Παρατηρητήριο.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η επιστολή, η αποζημίωση φαρμάκων με βάση το Παρατηρητήριο Τιμών παραβιάζει την Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ3(α)/ΟΙΚ.7789/2013 «Διατάξεις Τιμολόγησης Φαρμάκων» (ΦΕΚ Β’ 94/23-1-2013), η οποία ρυθμίζει με λεπτομέρειες τους τρόπους αποζημίωσης των φαρμάκων και στο άρθρο 3 προβλέπει ότι οι εκπτώσεις επί της νοσοκομειακής τιμής είναι δικαίωμα του παρασκευαστή-εισαγωγέα και όχι του Δημοσίου, των νοσοκομείων ή του ΕΟΠΥΥ.
Όπως, τονίζουν οι κ.κ. Φρουζής και Δέμος, η χρήση του Παρατηρητηρίου δεν είναι μνημονιακή υποχρέωση αλλά πρωτοβουλία του ΕΟΠΥΥ, ο οποίος δεν λαμβάνει υπόψη του την Υ.Α. , με κίνδυνο να προκαλέσει στρέβλωση στον υγιή ανταγωνισμό της αγοράς και χειραγώγηση αυτής.
Ανθή Αγγελοπούλου
Γιάννης Βλόντζος: είναι απαραίτητο ένα σταθερό περιβάλλον για να υπάρξει ανάπτυξη!
«Δεν θέλουμε κίνητρα, απλά να μη μας μπλοκάρουν», επισημαίνει ο κ. Γιάννης Βλόντζος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Merck A.E., Αντιπρόεδρος του Συνδέσμου Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ), και Πρόεδρος της Ένωσης Βιοτεχνολογίας Ελλάδος. Ο κ. Βλόντζος μας αναλύει τα προβλήματα της φαρμακοβιομηχανίας τονίζοντας, ότι, ένα σταθερό περιβάλλον θα βοηθούσε πολύ στην ανάπτυξη της αγοράς αφού οι εταιρίες δε θα φοβόντουσαν να επενδύσουν.
Ι.Ε. Κύριε Βλόντζο, δεδομένης της κατάστασης που επικρατεί σήμερα στην ελληνική αγορά, ποια είναι τα σημαντικά προβλήματα που αντιμετωπίζει ένας από τους πιο νευραλγικούς τομείς της οικονομίας μας, η φαρμακοβιομηχανία;
Γ.Β. Τα σημαντικά θέματα που αντιμετωπίζει σήμερα η φαρμακοβιομηχανία έχουν να κάνουν με τη ρύθμιση της αγοράς. Και τι εννοώ. Έχουμε ένα Δελτίο Τιμών με κατάφορη παραβίαση των πατεντών, και ενώ υπάρχει θέσπιση από την πολιτεία μείωση της τιμής του φαρμάκου κατά 50% μετά τη λήξη αυτής, αυτό δυστυχώς δεν τηρείται. Στο τελευταίο Δελτίο μειώθηκαν οι τιμές σκευασμάτων που είχαν πατέντα σε ισχύ κατά 50%. Αυτό δημιουργεί στρεβλώσεις στην αγορά και στον υγιή ανταγωνισμό και οδηγεί τις εταιρίες σε αποεπένδυση, διότι καμία εταιρία δεν είναι διατεθειμένη να επενδύσει σε μια αγορά που δεν αναγνωρίζει τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας.
Δεν μπορεί η Ελλάδα να είναι στο θέμα πατεντών στα επίπεδα της Ινδίας. Ο νόμος λέει ότι πρέπει να σεβόμαστε την πατέντα έστω της δραστικής ουσίας, εμείς βέβαια υποστηρίζουμε ότι η πολιτεία πρέπει να σέβεται όλες τις πατέντες που έχει ένα σκεύασμα, είτε αφορά δραστική είτε φαρμακοτεχνικές μορφές κ.α., διότι είναι αναγνωρισμένες από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Πατεντών οι περισσότερες από αυτές και δεν πρέπει να μπαίνουν στην ίδια κατηγορία με τα γενόσημα φάρμακα. Αυτό είναι μια σημαντική στρέβλωση της αγοράς και έχει να κάνει με τη μη αναγνώριση των πατεντών. Είναι κεφαλαιώδους σημασίας για τη φαρμακοβιομηχανία που ασχολείται με την έρευνα και την ανάπτυξη.
Δεύτερο θέμα που αντιμετωπίζει η βιομηχανία και δεν είναι σημερινό, είναι η απαγόρευση της πρόσβασης των ασθενών σε καινοτόμες θεραπείες οι οποίες μπορούν να προσφέρουν πολλά και σημαντικά οφέλη όχι μόνο στον ασθενή αλλά και στην ιατρική κοινότητα αλλά και στη συνολική δαπάνη υγείας. Τα τελευταία δυόμισι χρόνια κανένα αιτούμενο σκεύασμα δεν έχει λάβει τιμή. Από τον Ιανουάριο του 2011 ως και τον Ιούνιο του 2013 δεν έχει ικανοποιηθεί κανένα αίτημα για εισαγωγή νέου σκευάσματος. Καταλαβαίνετε λοιπόν, ότι η επιστήμη σε όλο τον κόσμο έχει προχωρήσει μπροστά. Ασθένειες, όπως ο καρκίνος, έχουν αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά ενώ, στην Ελλάδα ο Έλληνας ασθενής δεν έχει αυτή την ευκαιρία. Πόσο μάλλον όταν οι στόχοι, όσον αφορά τη φαρμακευτική δαπάνη, έχουν επιτευχθεί με βάση τη μνημονιακή υποχρέωση της χώρας και για το 2012 και όπως όλα δείχνουν και για το 2013.
Όλα αυτά έχουν αρνητική οικονομική διάσταση ως προς τις εταιρίες. Οι εταιρίες επαναπροσδιορίζουν τον τρόπο λειτουργίας τους στην Ελλάδα με αποτέλεσμα να χάνονται θέσεις εργασίας και η φαρμακοβιομηχανία, το έχει πληρώσει αυτό με εκατοντάδες θέσεις εργασίας τα τελευταία χρόνια.
Επίσης η ελκυστικότητα από πλευράς επενδύσεων, όπως είναι οι κλινικές μελέτες για παράδειγμα, αρχίζει να γίνεται προβληματικό. Ποιος θα επενδύσει σε μια χώρα που δεν κυκλοφορούν νέα σκευάσματα;
Ι.Ε. Άρα η κλινική έρευνα η οποία θεωρείται ένας σημαντικός πυλώνας ανάπτυξης θα έχει πρόβλημα. Πόσο κοντά είναι η Ελλάδα σ’ αυτό και πόσο εφικτό είναι δεδομένης της οικονομικής κατάστασης;
Γ.Β. Δε θα έλεγα ότι έχει πρόβλημα, αλλά σίγουρα θα μπορούσε να αναπτυχθεί πολύ καλύτερα. Από τη θέση μου μάλιστα στον ΣΦΕΕ, όπου η κλινική έρευνα είναι στον τομέα αρμοδιότητάς μου, αποτελεί ένα οικονομικό μέγεθος για τη χώρα μας της τάξεως των 100 εκατ. ευρώ. Αντίστοιχες πληθυσμιακά χώρες όπως είναι το Βέλγιο και η Ουγγαρία απορροφούν 400 εκατ. ευρώ από τη φαρμακοβιομηχανία. Καταλαβαίνετε λοιπόν πόσο σημαντικό είναι για τη χώρα, για την ανάπτυξη και τη δημιουργία θέσεων εργασίας υψηλής προστιθέμενης αξίας, γιατί δε μιλάμε για εργατικά χέρια χαμηλού κόστους αλλά για επιστήμονες όπως είναι γιατροί, βιολόγοι, νοσηλευτές κ.α. Πώς όμως να πείσει κάποιος την εταιρία να επενδύσει στην Ελλάδα όταν δεν κυκλοφορούν πλέον νέα σκευάσματα; Ωστόσο, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι το τελευταίο διάστημα η πολιτεία με μια κοινή Υπουργική Απόφαση θέτει το πλαίσιο και διευκολύνει κατά πολύ την εξαγωγή πολυκεντρικών μελετών, οπότε το θεσμικό πλαίσιο τουλάχιστον είναι ευκολότερο. Υπάρχει κάποια δυσαρμονία σχετικά με την πολιτική βούληση και την Υπουργική Απόφαση ως προς την εφαρμογή αυτής σε επίπεδο ΔΥΠΕ, αλλά νομίζω ότι μπορεί να ξεπεραστεί. Η ουσία είναι, ότι ενώ φτιάξαμε το πλαίσιο απορρόφησης της έρευνας αυτό δεν έχει ακόμα αποδώσει καρπούς. Και ο παράγοντας δεν είναι πλέον το θεσμικό πλαίσιο αλλά, όπως σας προείπα, είναι η κυκλοφορία των νέων φαρμάκων. Όλες οι εταιρίες επαναπροσδιορίζουν τη στάση τους και τη θέση τους στην ελληνική αγορά.
Ι.Ε. Αν δεν κάνω λάθος, έχετε κάποια εργαστήρια μέσα στο καλοκαίρι για τις κλινικές μελέτες στην Ελλάδα;
Γ.Β. Ναι, γιατί υπάρχουν διάφοροι φορείς οι οποίοι ασχολούνται συστηματικά με το θέμα, γιατί όπως καταλαβαίνετε είναι υψηλού ενδιαφέροντος. Κατά συνέπεια, όλοι οι άμεσα ενδιαφερόμενοι ψάχνουν να βρουν τρόπους ανάπτυξης της κλινικής έρευνας στην Ελλάδα ώστε να εισχωρήσουν πόροι και να ανοίξουν νέες θέσεις εργασίας. Οποιαδήποτε προσπάθεια είναι προς τη σωστή κατεύθυνση και η ιδιωτική πρωτοβουλία είναι σε καλό δρόμο. Τα εργαστήρια αυτά θα προσπαθήσουν να βρουν τρόπους και προτάσεις περαιτέρω βελτίωσης του ρυθμιστικού και νομικού πλαισίου.
Ι.Ε. Ιατρικός Τουρισμός! Πού χωλαίνει το όλο σχέδιο; είναι εύκολο να πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα, και αν ναι, πώς;
Γ.Β. Πολύ ωραία έννοια και θα μπορούσε να αποδώσει πολύ σημαντικά πράγματα στην οικονομία της χώρας, όμως δεν υπάρχει συντονισμός, δεν υπάρχει όραμα και πλαίσιο. Είμαστε ακόμα στο επίπεδο της θεωρίας. Θα μπορούσε να είναι μοχλός ανάπτυξης για όλο το σύστημα υγείας, και για τον ιδιωτικό τομέα και για το δημόσιο. Όσον αφορά το δημόσιο, δυστυχώς δεν είναι έτοιμο να απορροφήσει τους επισκέπτες, το επίπεδο των παρεχόμενων υπηρεσιών δεν είναι ελκυστικό για να τραβήξει κόσμο. Οι δε ιδιωτικοί πάροχοι υγείας, έχω την εντύπωση ότι δεν έχουν πολύ ανταγωνιστικά τιμολόγια. Παραμένουμε ακριβή χώρα για τον ιατρικό τουρισμό σε σχέση με άλλες γείτονες χώρες. Συνεπώς θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να υπάρχει ένα όραμα το οποίο για να επιτευχθεί θα πρέπει να χαραχθεί στρατηγική και ένα δομημένο πλαίσιο. Χρειάζεται προσπάθεια και συντονισμός, δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.
Για παράδειγμα ο ιατρικός τουρισμός θα πρέπει να προσφερθεί ως ένα προϊόν. Για να προωθηθεί ένα τέτοιο προϊόν είναι απαραίτητα ολοκληρωμένα πακέτα υπηρεσιών στις ιατρικές πράξεις, άνθρωποι που θα πλαισιώνουν τις υπηρεσίες όπως, μεταφραστές, διαμονή για τους συνοδούς, παραλαβή και μεταφορά, νοσηλευτικό ίδρυμα, νοσήλια. Ο ασθενής – επισκέπτης θα πρέπει να γνωρίζει από την αρχή πόσο θα κοστίσει η επίσκεψή του, η διαμονή του και η θεραπεία και να έχει τη δυνατότητα να επιλέξει ποιο πακέτο είναι το κατάλληλο γι’ αυτόν.
Ι.Ε. Σε ποιο ύψος έχουν φτάσει τα χρέη του δημοσίου ως προς τις εταιρίες;
Γ.Β. Τα συγκεντρωτικά που έχουμε μέχρι τέλος Απριλίου 2013 δείχνουν ότι οι συνολικές οφειλές του δημοσίου προς τη φαρμακοβιομηχανία είναι στο 1.300 δις. Τα χρέη αυτά έρχονται από πριν το 2010 μέχρι σήμερα. Για το 2010 έχει αποπληρωθεί το 95% των οφειλών, για τα τιμολόγια του 2011 έχει αποπληρωθεί το 78%, για τα τιμολόγια του 2012 έχει αποπληρωθεί μόνο το 35%, ενώ για το τρέχον έτος έχει αποπληρωθεί μόνο το 5% των οφειλών.
Σε αυτά πρέπει να προστεθούν και τα 80 εκατ. που έχουν μείνει απλήρωτα πριν το 2010 και δεν έχουν μπει σε ρυθμίσεις και είναι από τις οφειλές των στρατιωτικών νοσοκομείων.
Η εξέλιξη των χρεών είναι σε σωστή κατεύθυνση θα έλεγα. Ένα μέρος από τα χρήματα της δόσης πάνε σε αποπληρωμές χρεών του δημοσίου σε όλη την αγορά, γι’ αυτό και έγιναν κάποιες καταβολές μέσα στην Άνοιξη και μειώθηκαν λίγο τα χρωστούμενα. Το μεγαλύτερο ποσοστό των χρεών αφορά το ΙΚΑ και μικρότερο τα νοσοκομεία του ΕΣΥ. Τα χρήματα υπάρχουν, το υπουργείο Οικονομικών έχει δώσει τα απαραίτητα κονδύλια αλλά έχουν μπλοκάρει στο Ελεγκτικό Συνέδριο από μία ασάφεια της Υπουργικής Απόφασης.
Το πρόβλημα ωστόσο παραμένει γιατί τα χρέη αυτά είναι σε ένα κλάδο που βάλλεται πολύ τα τελευταία χρόνια και έχει μειωθεί σημαντικά ο κύκλος εργασιών του. Σ’ αυτό έρχονται να προστεθούν οι προβληματικές συνεργασίες με τις τράπεζες οι οποίες δεν παρέχουν ρευστότητα λόγω των προβλημάτων ανακεφαλαιοποίησης που έχουν, καθώς επίσης η ζημιά που υπέστησαν οι εταιρίες από το PSI των ομολόγων. Ένα εκρηκτικό μείγμα που απειλεί τη βιωσιμότητα πολλών ελληνικών και πολυεθνικών εταιριών του κλάδου.
Η πολιτεία έχει υποσχεθεί δια στόματος των κ.κ. Σταϊκούρα και Στουρνάρα ότι τα χρέη μέχρι το 2012 θα αποπληρωθούν μέχρι το τέλος του 2013, κανείς ωστόσο, δεν συζητά για το πότε θα πληρωθούν τα χρέη του 2013, που έχουν αρχίσει και συσσωρεύονται και είναι και μνημονιακή υποχρέωση, το να καταβάλλονται οι πληρωμές σε προμηθευτές του δημοσίου μέσα σε 60 ημέρες. Ακόμα και αν μπουν σε ρύθμιση τα προηγούμενα έτη το τρέχον έτος πρέπει να πληρώνεται στην ώρα του.
Ι.Ε. Πώς βλέπετε να διαμορφώνεται το άμεσο μέλλον της φαρμακευτικής αγοράς και ποιες είναι οι κινήσεις που μπορούν να γίνουν από πλευράς εταιριών και όχι μόνο της πολιτείας, ώστε να επιτευχθούν οι στόχοι;
Γ.Β. Η βιομηχανία σε συνεργασία με την πολιτεία έχει βοηθήσει τα μέγιστα ώστε να πιαστούν οι στόχοι, παρότι ως κλάδος έχει πληγεί ιδιαίτερα. Οι εταιρίες είναι συνεπείς στους όρους που έχουν τεθεί από την πολιτεία. Και rebate πλήρωσαν και clow back πλήρωσαν και καταβάλλουν τους φόρους τους. Αντιθέτως, η πολιτεία δε τηρεί καμία από τις προβλεπόμενες συμφωνίες. Πώς να σχεδιάσεις το μέλλον με τέτοια αστάθεια στην αγορά; Η αβεβαιότητα είναι καθημερινή και τα νέα μέτρα τα οποία ανατρέπουν κάθε σχεδιασμό και προγραμματισμό έχουν μπει στην ημερήσια διάταξη. Νέα φάρμακα δε βγαίνουν και στα ήδη υπάρχοντα οι τιμές όλο χαμηλώνουν. Και δεν εξετάζω στην προκειμένη αν είναι σωστό η λάθος, είναι μια πολιτική απόφαση την οποία οφείλουμε να ακολουθήσουμε. Όμως με όλα αυτά δεν υπάρχει ένα φυσιολογικός κύκλος εργασιών, έχει διαρραγεί εντελώς.
Ι.Ε. Ποια είναι η θέση της Merck στο χάρτη της Υγείας στην Ελλάδα;
Γ.Β. Λειτουργεί στην Ελλάδα από το 1971 ως Merck και ως ενοποιημένη εταιρία από το 2006. Ο φαρμακευτικός κλάδος της η Merck Serono έχει ένα portfolio καινοτόμων προϊόντων βιοτεχνολογίας και έρευνας τα οποία απευθύνονται σε σοβαρές παθήσεις με μεγάλη επιτυχία. Επίσης, έχουμε κληρονομήσει και ένα portfolio παλαιών καταξιωμένων και πολύ φθηνών φαρμάκων που αντιμετωπίζουν παθήσεις όπως η υπέρταση, ο διαβήτης, οι παθήσεις του θυρεοειδούς με εξαιρετικά αποτελέσματα προσφέροντας τα μέγιστα στο σύστημα υγείας. Η Merck λειτουργεί με βάση τους κανόνες δεοντολογίας, όπως αυτοί προβλέπονται από τον ευρωπαϊκό κώδικα και τους κανόνες της πολιτείας και του ΣΦΕΕ.
Ι.Ε. Ποιοι είναι οι τομείς στους οποίους έχει ρίξει ιδιαίτερη βαρύτητα τα τελευταία χρόνια;
Γ.Β. Η Merck έχει κάνει ένα ξεκαθάρισμα στα σκευάσματα πριν την κυκλοφορία, που είναι μόρια και τα οποία είναι στα ερευνητικά εργαστήρια και έχει δύο πυλώνες δραστηριοποίησης. Ο ένας πυλώνας είναι η ογκολογία και ο άλλος είναι οι νευροεκφυλιστικές παθήσεις. Υπάρχουν ωστόσο σε έρευνα 2-3 ακόμα σκευάσματα αλλά, οι δύο κύριοι άξονες είναι αυτοί. Μακράν το μεγαλύτερο κομμάτι των ερευνών το απορροφά η ογκολογία, η οποία έχει αναγνωρισθεί πλέον από την παγκόσμια κοινότητα ως χρόνια πάθηση. Πολλές μορφές καρκίνων αντιμετωπίζονται σήμερα ως χρόνιες παθήσεις, γιατί υπάρχει η δυνατότητα να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικά.
Ι.Ε. Θεωρείτε ότι η βιοτεχνολογία θα είναι το μέλλον στη φαρμακευτική αγορά;
Γ.Β. Νομίζω πως ναι. Η κλασική χημεία έχει δώσει ό,τι μπορούσε, και το μέλλον θα είναι τα βιολογικά προϊόντα. Δεν είναι τυχαίο ότι τα νέας κυκλοφορίας σκευάσματα στη Αμερική είναι πλέον μονοκλωνικά αντισώματα και σκευάσματα βιοτεχνολογίας. Για το λόγο αυτό και τα εργαστήρια των εταιριών και της ακαδημαϊκής κοινότητας προσανατολίζονται σ’ αυτή την κατεύθυνση. Ελπίζω να είναι το μέλλον και στη χώρα μας!
Ι.Ε. Δεοντολογία. Τώρα τελευταία παίζει πολύ, έχει γίνει κάτι σαν μόδα. Τηρείται στο σύνολο της αγοράς η δεοντολογία;
Γ.Β. Ήρθε για να μείνει. Οι αλλαγές ξεκινούν πρωτίστως από την ευρωπαϊκή φαρμακοβιομηχανία και τις απαιτήσεις της. Έχει αλλάξει και έχει επικαιροποιηθεί ο κώδικας δεοντολογίας στην Ευρώπη, τουλάχιστον δύο φορές. Και οι εταιρίες που είναι σε χώρες – μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποχρεούνται να τον ακολουθήσουν και μάλιστα να ακολουθούν τις πιο αυστηρές προδιαγραφές. Δηλαδή αν είναι πιο αυστηρές οι επισημάνσεις του Ευρωπαϊκού ακολουθούν αυτόν, αν όμως οι επισημάνσεις του Εθνικού τους κώδικα ή του εταιρικού ή του κλαδικού είναι πιο αυστηρές, τότε ακολουθούν αυτόν. Και ο κώδικας του ΣΦΕΕ επικαιροποιήθηκε δύο φορές τα τελευταία χρόνια. Το 2007 και το 2012. Μάλιστα η τελευταία είναι σχεδόν ίδια με τον ευρωπαϊκό κώδικα. Οι περισσότερες εταιρίες ακολουθούν πιστά, συνεπώς θα γίνουν παράδειγμα για όλες.
Ι.Ε. Αν σας έλεγα να επιλέξετε μέσα από σημαντικές λέξεις όπως (Ανάπτυξη, Αξία, Καινοτομία, Προσαρμογή) για να χαρακτηρίσετε την εικόνα της φαρμακευτικής αγοράς για το σήμερα αλλά και το άμεσο μέλλον, ποιες θα επιλέγατε και γιατί;
Γ.Β. Η Ανάπτυξη είναι το ζητούμενο. Δεν θέλουμε κίνητρα απλά να μην μας μπλοκάρουν. Είναι κύριος άξονας και μπορούμε ως τομέας να προσφέρουμε στην αγορά συνολικά και να φέρουμε πόρους στη χώρα.
Η Αξία είναι παρεξηγημένη έννοια για τη δική μας αγορά γιατί όλοι την αντιμετωπίζουν ως δαπάνη και όχι ως επένδυση που είναι το σωστό. Το προϊόν της φαρμακοβιομηχανίας προσφέρει αξία και στον ασθενή και στο σύστημα υγείας. Και τι εννοώ. Ακούμε να λένε το πόσα χρήματα κοστίζει στο σύστημα υγείας η γαστροπροστασία. Όμως δεν επισημαίνει κανείς το γεγονός ότι έχουν εξαλειφθεί οι εγχειρήσεις έλκους. Μέχρι το 1995 το έλκος αντιμετωπιζόταν χειρουργικά, ενώ σήμερα φαρμακευτικά. Το φάρμακο λοιπόν προσφέρει αξία στα συστήματα υγείας και στην κοινωνία.
Η Καινοτομία είναι λόγος ύπαρξής μας, είναι στο DNA των εταιριών έρευνας και ανάπτυξης. Είναι θα έλεγα ο ακρογωνιαίος λίθος της φαρμακευτικής αγοράς.
Η Προσαρμογή είναι μια κυρίαρχη έννοια την τελευταία διετία. Πραγματικά, αν σκεφτείτε ότι οι μειώσεις στις τιμές έχουν ξεπεράσει το 55% από το 2009, συν τα άλλα προβλήματα της αγοράς, αυτό είναι το στίγμα της βιομηχανίας η οποία καλείται σε συνεργασία και προσαρμογή καθημερινά τα τελευταία χρόνια, ξεπερνώντας τον εαυτό της και με κίνδυνο τη βιωσιμότητα της. Και το μόνο που επιζητά, είναι να διασφαλιστεί μια στοιχειώδης σταθερότητα στην αγορά και ένα σωστό περιβάλλον για επένδυση.
Ανθή Αγγελοπούλου
Πασχάλης Αποστολίδης: “διασφάλιση της βιωσιμότητας των επιχειρήσεων”
Με αφορμή το Pharma & Health Conference 2013, το οποίο έγινε για 4η συνεχόμενη χρονιά, εν μέσω της επώδυνης περιόδου μετάβασης που διανύει το ελληνικό σύστημα υγείας και με στόχο να φέρει ένα παραγωγικό διάλογο στο χώρο της υγείας, οι ομιλητές ανέλυσαν τα προβλήματα και κατέθεσαν τι απόψεις τους προκειμένου να βρεθούν υγιείς λύσεις.
Στην ομιλία του ο Διευθύνων Σύμβουλος της Abbvie Pharmaceuticals S.A.& Αντιπρόεδρος & Αναπλ. Προέδρου Δ.Σ., ΣΦΕΕ, κ. Πασχάλης Αποστολίδης, παρουσίασε τους τρεις στόχους που έχει θέσει ο ΣΦΕΕ, τη διασφάλιση της πρόσβασης των ασθενών σε καινοτόμες θεραπείες και τα γενόσημα φάρμακα, τον εξορθολογισμό της φαρμακευτικής δαπάνης και τη διασφάλιση της βιωσιμότητας των ελληνικών και ξένων επιχειρήσεων.
Ο κ. Αποστολίδης συμπλήρωσε, «ανάμεσα στις προτεραιότητες του ΣΦΕΕ είναι η Φαρμακευτική δαπάνη, η οποία σύμφωνα με το ΣΦΕΕ πρέπει να είναι 2,2 - 2,3 δις, ο υπολογισμός υπέρβασης φαρμακευτικής δαπάνης, η πρόσβαση σε νέες θεραπείες, η εξόφληση των εκκρεμών χρεών που ανέρχονται σε 1,5 δις, η χρηματοδότηση του ΕΟΠΥΥ (η υποχρηματοδότηση του ΕΟΠΥΥ και η απουσία ελέγχου σε όλα τα κέντρα κόστους οδηγεί σε συσσώρευση χρεών) και τέλος ο Κώδικας Δεοντολογίας.
Στο ίδιο μήκος κύματος ωστόσο και η ομιλία του υπουργού Υγείας Σπυρίδωνα – Άδωνι Γεωργιάδη ο οποίος, άνοιξε το δηλώνοντας ότι επιθυμεί μέσα στις επόμενες ημέρες να ξεκινήσει μια συνεργασία, ένας εκτενής διάλογος μεταξύ του υπουργείου Υγείας και όλων των εμπλεκομένων φορέων με την Υγεία. Με ειλικρίνεια και ανοιχτά χαρτιά. «Θα βάλουμε κάτω όλη την πολιτική την οποία ασκούμε, ένα - ένα όλα τα μέτρα που έχουμε πάρει και όλες τις δράσεις που είναι να έρθουν, ώστε αφενός να δομηθεί σωστά η πολιτική μας και αφετέρου να ξέρετε τι ισχύει και τι θα ισχύσει, προκειμένου να οργανωθούμε όλοι με τον καλύτερο δυνατό τρόπο», τόνισε ο κ Γεωργιάδης.
Ανάμεσα στις βασικές προτεραιότητες του Υπουργείου, όπως δήλωσε ο κ. Γεωργιάδης, συγκαταλέγεται και η επίλυση του ζητήματος που έχει προκύψει με το δελτίο τιμών φαρμάκων.
Ανθή Αγγελοπούλου
Το είδαμε κι αυτό… οι φαρμακευτικές πληρώνουν τα σπασμένα για τους Πολιτικούς Υπαλλήλους! Με ποια λογική δεν μπορώ να γνωρίζω, σίγουρα πάντως με την ίδια που διακατέχει την υπεροπτική κυβέρνηση μας…
Σύμφωνα με πληροφορίες, ο ΣΦΕΕ έχει επανειλημμένα ζητήσει από τον ΕΟΠΥΥ να σταματήσει η παραβατική νομοθετική ρύθμιση που τους υποχρεώνει να πληρώνουν ένα 3% πλέον τέλους χαρτοσήμου, υπέρ του Μετοχικού Ταμείου Πολιτικών Υπαλλήλων (ΜΤΠΥ).
Και επειδή μέχρι σήμερα ο Οργανισμός δείχνει να αδιαφορεί πλήρως οι φαρμακευτικές εταιρείες θα κινηθούν δικαστικά κατά του Μετοχικού Ταμείου Πολιτικών Υπαλλήλω, διεκδικώντας την επιστροφή των ποσών που έχουν πληρώσει, καθόσον σύμφωνα με το άρθρο 23 του Προεδρικού Διατάγματος 422/1981 εξαιρούνται από την παρακράτηση του 3% πλέον τέλους χαρτοσήμου οι δαπάνες φαρμακευτικής περίθαλψης. Έτσι οι εταιρείες δικαιούνται να ζητήσουν την επιστροφή αυτού του φόρου συν το τέλος χαρτοσήμου που πάει υπέρ αυτού του Ταμείου.
Μάλιστα ο ΣΦΕΕ, συμβουλεύει τα μέλη του επειδή λόγω του μεγάλου φόρτου του Διοικητικού Πρωτοδικείου μπορεί να καθυστερήσει να βγει Απόφαση, προκειμένου να δρομολογηθεί μια ταχύτερη διαδικασία επίλυσης του θέματος να υποβάλουν, λόγω της γενικότερης σημασίας του ζητήματος, αίτημα ενώπιον της τριμελούς επιτροπής του άρθρου 1 του νόμου 3900/2010 του Συμβουλίου της Επικρατείας, σχετικά με τη νομιμότητα της παρακράτησης 3% πλέον χαρτοσήμου υπέρ του ΜΤΠΥ επί τιμολογίων, τα οποία αφορούν πώληση φαρμακευτικών προϊόντων στον ΕΟΠΥΥ.
Ανθή Αγγελοπούλου
Ίση μεταχείριση ζήτησε ο Σύνδεσμος Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ) σύμφωνα με πληροφορίες από την ηγεσία του υπουργείου Υγείας για την τιμολόγηση των νέων σκευασμάτων που ως γνωστόν περιμένουν εδώ και 2,5 χρόνια για να βγουν στην ελληνική αγορά.
Ο φόβος φυλάει τα έρμα που έλεγαν και οι παλιοί. Και μετά τις διθυραμβικές ανακοινώσεις του αναπληρωτή υπουργού, ότι ναι μεν θα βγουν καινούργια φάρμακα στην αγορά, αλλά αυτά θα είναι ως επί το πλείστον γενόσημα, ο ΣΦΕΕ προλαμβάνει τις αρνητικές εξελίξεις ενημερώνοντας τους αρμόδιους ότι κάτι τέτοιο θα προκαλέσει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα σε συγκεκριμένες εταιρείες.
Ο ΣΦΕΕ έχει επανειλημμένα διατυπώσει τις θέσεις του ως προς το θέμα και έχει καταστήσει σαφές ότι είναι απολύτως σύμφωνος με την τιμολόγηση των νέων φαρμάκων, ωστόσο η διακριτική μεταχείριση είναι ενάντια στην αρχή της ισότητας.
Για παράδειγμα η τιμολόγηση γενοσήμων που αφορούν πρωτότυπα των οποίων έχει λήξει η πατέντα και για τα οποία δεν γενόσημα και ταυτόχρονα η μη τιμολόγηση γενοσήμων που αφορούν πρωτότυπα στα οποία υπάρχουν ήδη γενόσημα και για τα οποία έχει κατατεθεί αιτήσεις καθορισμού τιμής προγενέστερα είναι ένα σοβαρό πρόβλημα. Όπως επίσης , σύμφωνα με το ΣΦΕΕ, πρόβλημα θα είναι η μείωση της τιμής ορισμένων πρωτοτύπων προϊόντων κατά 50% των οποίων το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας δεν έχει λήξει.
Για όλους αυτούς τους λόγους ο ΣΦΕΕ ζητά από την αρμόδια Επιτροπή Τιμών να γίνει μεν η τιμολόγηση των νέων φάρμακων αλλά με ορθότητα και νομιμότητα. Δεν μένει παρά να περιμένουμε τις εξελίξεις!
Ανθή Αγγελοπούλου
Έκκληση για την έκδοση των νέων φαρμάκων κάνει ο ΣΦΕΕ
Με επιστολή τους προς τον υπουργό Οικονομικών Γιάννη Στουρνάρα, τον υπουργό Ανάπτυξης Κωστή Χατζηδάκη, και κοινοποίηση στον υπουργό Υγείας Ανδρέα Λυκουρέντζο, Αναπληρωτή υπουργό Υγείας Μάριο Σαλμά, και τέλος τον πρόεδρο του ΕΟΦ Γιάννη Τούντα, οι εκπρόσωποι του ΣΦΕΕ κάνουν μια ακόμα προσπάθεια επισήμανσης του προβλήματος της μη αδειοδότησης και τιμολόγησης των νέων φαρμάκων.
Όπως τονίζει ο πρόεδρος του ΣΦΕΕ Κωνσταντίνος Φρουζής, η φαρμακοβιομηχανία στηρίζει τους στόχους της κυβέρνησης για τον εξορθολογισμό του φαρμακευτικού προϋπολογισμού και εμπράκτως έχει συμμετάσχει σε αυτήν την προσπάθεια από το 2009.
Παρόλα αυτά όμως η πολιτεία καθυστερεί επί 2,5 σχεδόν έτη να δώσει άδειες κυκλοφορίας και τιμές στα νέα φάρμακα, κατά παράβαση της Ευρωπαϊκής Οδηγίας 89/105, σύμφωνα με την οποία Δελτία Τιμών με νέα φάρμακα εκδίδονται κάθε 90 μέρες.
Όπως επισημαίνει ο κ. Φρουζής, η μη έκδοση νέων καινοτόμων φαρμάκων πέρα του σοβαρού αντίκτυπου στους ασθενείς είναι ο πλέον ανασταλτικός παράγοντας για μία ομαλότερη πορεία των επιχειρήσεων, ενώ δρα εδώ και καιρό αποτρεπτικά για τη διατήρηση της απασχόλησης, των επενδύσεων και κλινικών μελετών στο χώρο της Υγείας.
Επίσης, η κυκλοφορία των νέων καινοτόμων φαρμάκων στην Ελληνική αγορά, θα καλύψει σημαντικά θεραπευτικά κενά σοβαρών ασθενειών, σκευάσματα που διατίθενται εδώ και πολύ καιρό στους υπόλοιπους Ευρωπαίους πολίτες.
Δεν ξέχασε να επίσης να τονίσει στους αρμόδιους των υπουργείων ότι η μη έκδοση νέων φαρμάκων έρχεται να προστεθεί σε μία σωρεία προβλημάτων ρευστότητας, λάθος τιμών κλπ. που αντιμετωπίζει κλάδος και τα οποία κάνουν τον προγραμματισμό και την ανάπτυξη των φαρμακευτικών επιχειρήσεών στην Ελλάδα, σχεδόν αδύνατη.
Ανθή Αγγελοπούλου