Όπως αναφέραμε και στο προηγούμενο άρθρο μας «Το ταξίδι του ασθενούς από τη διάγνωση στη θεραπεία στην οφθαλμολογία» οι εξελίξεις της ιατρικής σήμερα μας επιτρέπουν να μπορούμε με εξειδικευμένα μέσα, όπως είναι η Οπτική τομογραφία συνοχής το γνωστό σε όλους μας OCT καθώς και η Φλουοραγγειογραφία να διαγνώσουμε έγκαιρα την πιθανότητα ανάπτυξης Ηλικιακής Εκφύλισης της Ωχράς Κηλίδας, μιας ασθένειας που τείνει να γίνει μάστιγα για τα άτομα άνω των 55 ετών.

Σημαντικό όπλο στη θεραπευτική φαρέτρα των γιατρών ωστόσο, είναι η θεραπεία της με τους νέους αντιαγγειογενετικούς παράγοντες όπως είναι η ranibizumab, η οποία ενδείκνυται μόνο για τη θεραπεία της υγρού τύπου ΗΕΩ. Η θεραπεία αυτή χορηγείται με τη μορφή ενδοβόλβιων ενέσεων. Τα ενέσιμα αυτά φάρμακα προλαμβάνουν την ανάπτυξη και διαρροή των εύθραυστων νέων αγγείων και μπορεί να αποκαταστήσουν εν μέρει την βλάβη που έχει γίνει. Οι ενέσεις αυτές επαναλαμβάνονται ανά μήνα ανάλογα με την πορεία της νόσου και επιβάλλεται τακτικός έλεγχος από τον οφθαλμίατρο. Να σημειώσουμε επίσης ότι το φάρμακο καλύπτεται από τα Ασφαλιστικά Ταμεία.

Μοναδικός όμως βραχνάς είναι η ειδική επιτροπή που δίνει τις εγκρίσεις για το φάρμακο. Μέχρι πρόσφατα δεκάδες ασθενείς από όλη τη χώρα ταλαιπωρήθηκαν αφού αναγκάστηκαν να ταξιδέψουν χιλιόμετρα ολόκληρα, σχεδόν τυφλοί προκειμένου να έρθουν στην Αθήνα για να τους δώσει έγκριση η Επιτροπή, η οποία δεν λάμβανε υπόψη της κανένα συγγενή ήθελε να δει τον ίδιο τον ασθενή.

Συγκεκριμένα, όπως καταγγέλλουν τόσο οι γιατροί όσο και σύλλογοι των ασθενών, η Επιτροπή που έχει συσταθεί για να δίνει τις εγκρίσεις της θεραπείας αναγκάζει τους ασθενείς να πηγαίνουν κάθε μήνα να κάνουν την εξέταση οπτικής τομογραφίας συνοχής (OCT) για τη μέτρηση της οπτικής οξύτητας, την οποία μάλιστα πληρώνουν από την τσέπη τους, και μιλάμε για 100-120 ευρώ, όχι κανένα ευτελές ποσό. Το περίεργο είναι ότι η συγκεκριμένη εξέταση δεν είναι απαραίτητη να γίνετε κάθε μήνα αφού, όπως αναφέρουν οι γιατροί η εξέταση πρέπει να γίνετε στην πρώτη χορήγηση και στη συνέχεια στη δέκατη χορήγηση ή στην πρώτη και στην τέταρτη ανάλογα με την πάθηση του ασθενούς.

Παρόλα αυτά, μισότυφλοι ασθενείς ταξιδεύουν ανά την Ελλάδα για να βρεθούν στην Αθήνα ή στη Θεσσαλονίκη όπου βρίσκονται τα δύο κέντρα έγκρισης. Μάλιστα, μέχρι πρόσφατα σε αυτό της Θεσσαλονίκης μπορούσαν να πάνε μόνο οι ασθενείς της πόλης και όχι των τριγύρω περιοχών και όλοι κατέβαιναν στην Αθήνα, στο κεντρικό παράρτημα που είναι Λένορμαν 200 στον Κολωνό.

Στο μεταξύ στα γραφεία του ΕΟΠΥΥ και στο υπουργείο Υγείας οι επιστολές διαμαρτυρίας έκανα στοίβα, ωστόσο ουδείς ενδιαφέρθηκε. Γιατροί, ασθενείς, Σύλλογοι Ασθενών, επεσήμαναν ότι είναι παράλογο να συμβαίνει όλο αυτό προκειμένου να πάρουν έγκριση για να ξεκινήσουν θεραπεία με τον anti-VEFG παράγοντα.

Ενώ το αστείο της υπόθεσης είναι ότι τον Ιανουάριο του 2009 το έγγραφο του ΙΚΑ-ΕΤΑΜ που είχε πάει στις διοικήσεις όλων των νοσοκομείων ανέφερε ότι «Τα φάρμακα υψηλού κόστους των οποίων η έγκριση γίνετε από Επιτροπή τα απαραίτητα δικαιολογητικά μπορούσαν να αποσταλούν από τις Μονάδες Υγείας της ασφαλιστικής περιοχής του ασθενούς είτε από τους ίδιους τους δικαιούχους ώστε να γίνει η απαραίτητη έκδοση απόφασης της Επιτροπής».

Επιστολή του ΙΣΑ

Το πρόβλημα της ταλαιπωρίας των ασθενών από τη γραφειοκρατία του ΕΟΠΥΥ επεσήμανε και ο πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αττικής, Γιώργος Πατούλης, ο οποίος στην επιστολή του προς τον Οργανισμό ζητά την αναθεώρηση των διαδικασιών ελέγχου των χορηγήσεων για τα σκευάσματα Ranibizumab, Sodium Pegaptanib και Dexamethasone implant που είναι εγκεκριμένα για τις παθήσεις της ωχράς κηλίδας.

Συγκεκριμένα, ο πρόεδρος του ΙΣΑ ζητά ο έλεγχος να γίνετε κατά την έναρξη της θεραπείας και στη συνέχεια ανά 12μηνομετά από γνωμάτευση γιατρού δεδομένου ότι μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου η συγκεκριμένη εξέταση αποζημιωνόταν από το ΙΚΑ ενώ πλέον την πληρώνει ο ασθενής από την τσέπη του. Για το λόγο αυτό, ο κ. Πατούλης τονίζει στην επιτολή του ότι πρέπει να επανεξεταστεί το θέμα της αποζημίωσης της.

Επιστολή έχει αποστείλει και η Πανελλήνια Ομοσπονδία Σωματείων – Συλλόγων Ατόμων με Σακχαρώδη Διαβήτη (ΠΟΣΣΑΣΔΙΑ), με την οποία η πρόεδρος της ΠΟΣΣΑΣΔΙΑ Αθανασία Καρούνου τονίζει ότι, τα μέλη τους ταλαιπωρούνται κάθε μήνα για να πάρουν γνωμάτευση και κάνουν εξέταση OCT SE σε κάθε χορήγηση, τη στιγμή που δημοσιοποιημένη εγκύκλιος (08/03/11, Α.Π.Γ55/828) αναφέρουν ότι απαιτείται μόνο στην αρχή της θεραπείας και μετά την χορήγηση 3 ενέσεων, δηλαδή στην 4^η χορήγηση και όχι κάθε μήνα όπως τους επιβάλλει τώρα η Επιτροπή.

Δεν πρέπει να χορηγείται ως ενδοφθάλμια ένεση

Ένα πολύ σοβαρό θέμα ωστόσο που παραμένει ακόμα ανοιχτό, είναι η επιλογή της θεραπείας για την πάθηση της Ωχράς Κηλίδας από τους γιατρούς. Σύμφωνα με επιστολή του προέδρου της Πανελλήνιας Ένωσης Αμφιβληστροειδοπαθών (Π.Ε.Α.) Ευστράτιου Χατζηχαραλάμπους με την οποία ενημερώνει ασθενείς –επαγγελματίες υγείας και ΜΜΕ- ότι σύμφωνα με την οδηγία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (European Medicines Agency - EMA) το σκεύασμα Βevacizumab, δεν ενδείκνυται για ενδοϋαλοειδική χρήση όπως λανθασμένα χρησιμοποιούν κάποιοι γιατροί.

Η Π.Ε.Α. πληροφορεί τους ασθενείς με παθήσεις της ωχράς κηλίδας ότι το παραπάνω προϊόν δεν πρέπει να χορηγείται ως ενδοφθάλμια ένεση, ενστερνιζόμενοι και την επίσημη τοποθέτηση της AMD Alliance International (AMDAI) του διεθνούς οργανισμού που ασχολείται αποκλειστικά με την Ηλικιακή Εκφύλιση της Ωχράς κηλίδας (Η.Ε.Ω.) της οποίας είναι μέλος.

Σε περίπτωση που ο Θεράπων ιατρός κρίνει ότι δεν μπορεί να συνεχιστεί η χορήγηση των εγκριμένων θεραπειών, δηλαδή των σκευασμάτων Ranibizumab και Sodium Pegaptanib, τότε ο ασθενής επιβάλλεται να ενημερώνεται για τους κινδύνους και να συναινεί γραπτώς, κάνοντας χρήση του θεσμοθετημένου δικαιώματος των ασθενών να γνωρίζουν και να συναινούν ή να απορρίπτουν κάθε διαγνωστική ή θεραπευτική πράξη που πρόκειται να τους διενεργηθεί. (Νόμος 2071/1992 άρθρο 47 "Τα δικαιώματα του νοσοκομειακού ασθενούς" ΦΕΚ 123/τ.Α.15/07/1992.)

Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί, ότι και η ίδια η Roche, από το 2009 έχει στείλει επίσημη ανακοίνωση προς όλους τους επαγγελματίες υγείας, με την οποία τονίζει ότι η εταιρεία δεν έχει θέσει υπό μελέτη για οφθαλμολογική χρήση τη δραστική ουσία μπεβασιζουμάμπη και η οποία δεν έχει εγκριθεί σε παγκόσμιο επίπεδο από καμία Υγειονομική Αρχή για τέτοια χρήση.

Το πρόβλημα δυστυχώς παραμένει, αφού όπως όλα δείχνουν, κάποιοι γιατροί αρνούνται να συμμορφωθούν με τις οδηγίες και τις συστάσεις της εταιρείας, η οποία τονίζουμε ότι δεν ευθύνεται καθόλου γι’ αυτό και είναι καλυμμένη νομικά εφόσον έχει στείλει επίσημη οδηγία, χωρίς όμως να σκέφτονται ότι μπορεί να εκθέσουν σε κίνδυνο τους ίδιους τους ασθενείς τους.

Δείτε : Το ταξίδι του ασθενούς από τη διάγνωση στη θεραπεία στην οφθαλμολογία

Ανθή Αγγελοπούλου

Η Ηλικιακή Εκφύλιση Ωχράς Κηλίδας είναι η κύρια αιτία μόνιμης απώλειας όρασης σε άτομα άνω των 55 ετών σε όλο τον δυτικό κόσμο σύμφωνα με μελέτη που παρουσίασε ο χειρουργός οφθαλμίατρος κ. Παναγιώτης Τσικριπής με αφορμή τη διημερίδα της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας για την οικονομική κρίση και τα χρόνια νοσήματα.

Σύμφωνα με τον κ. Τσικριπή, η συχνότητα εμφάνισής της Ωχράς Κηλίδας αυξάνεται προϊούσης της ηλικίας και αναμένεται να έχουμε μία δραματική εμφάνιση νέων κρουσμάτων τα επόμενα χρόνια, καθώς θα αυξάνεται το προσδόκιμο επιβίωσης.

Να σημειώσουμε ότι η ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας είναι μια εκφυλιστική και προοδευτική πάθηση και αποτελεί την κύρια αιτία σοβαρής απώλειας της όρασης (οπτική οξύτητα) στο δυτικό πληθυσμό ηλικίας άνω των 55 ετών

Η αιτιολογία της πάθησης δεν έχει πλήρως διευκρινιστεί, υπάρχουν ωστόσο προδιαθεσικοί παράγοντες:

1. Αυξημένη ηλικία - Περίπου το 25% των ανθρώπων ηλικίας άνω των 65 ετών έχουν HEΩ
2. Οι έχοντες HEΩ στον ένα οφθαλμό - Από αυτούς περίπου το 40% θα αναπτύξει HEΩ στον άλλο οφθαλμό μέσα σε 5 έτη

Άλλοι παράγοντες κινδύνου για ανάπτυξη ΗΕΩ είναι:

1. Ηλιακή έκθεση
2. Οικογενειακό ιστορικό της ασθένειας
3. Φύλο – Οι γυναίκες εμφανίζεται να έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο από τους άντρες
4. Υπέρταση και καρδιαγγειακή νόσος
5. Χαμηλή πρόσληψη αντιοξειδωτικών / λουτεΐνης
6. Κάπνισμα

Οι εξελίξεις της ιατρικής σήμερα. μας επιτρέπουν να μπορούμε με εξειδικευμένα μέσα, όπως είναι η Οπτική τομογραφία συνοχής το γνωστό σε όλους μας OCT καθώς και η Φλουοραγγειογραφία να διαγνώσουμε έγκαιρα την πιθανότητα ανάπτυξης ΗΕΩ.

Όσον αφορά τη θεραπεία, για την εκφύλιση της Ωχράς Κηλίδας ξηρού Τύπου συστήνονται τα συμπληρώματα διατροφής καθώς και οι βιταμίνες και τα ιχνοστοιχεία. Υπάρχουν σκευάσματα τα οποία περιέχουν λουτεΐνη και ψευδάργυρο, η έλλειψη των οποίων ενοχοποιείται για την εμφάνιση και εξέλιξη της νόσου. Η χρήση των σκευασμάτων αυτών μπορεί να επιβραδύνει την εμφάνιση και εξέλιξη της νόσου.

Ωστόσο, επειδή είναι μια νόσος η οποία εξελίσσεται αργά και μπορεί να μετατραπεί σε υγρή ο ασθενής πρέπει να εξετάζεται τακτικά, δηλαδή πρέπει να κάνει βυθοσκόπηση κάθε χρόνο. Και ο λόγος είναι απλός. Η υγρή Η.Ε.Ω είναι πιο επικίνδυνη μορφή γιατί τα ανώμαλα αγγεία καταστρέφουν την όρασή.

Η θεραπεία της υγρής μορφής είναι αποτελεσματική με τους νέους αντιαγγειογενετικούς παράγοντες όπως είναι η ranibizumab. Η θεραπεία αυτή χορηγείται με τη μορφή ενδοβόλβιων ενέσεων. Τα ενέσιμα αυτά φάρμακα προλαμβάνουν την ανάπτυξη και διαρροή των εύθραυστων νέων αγγείων και μπορεί να αποκαταστήσουν εν μέρει την βλάβη που έχει γίνει. Οι ενέσεις επαναλαμβάνονται ανά μήνα ανάλογα με την πορεία της νόσου και επιβάλλεται τακτικός έλεγχος από τον οφθαλμίατρο. Να σημειώσουμε επίσης ότι το φάρμακο καλύπτεται από τα Ασφαλιστικά Ταμεία. Μοναδικός όμως βραχνάς είναι η ειδική Επιτροπή που δίνει τις εγκρίσεις για το φάρμακο.

Διαβάστε το άρθρο: Συνεχίζεται η ταλαιπωρία των ασθενών με Ωχρά Κηλίδα

Ανθή Αγγελοπούλου

Η πάθηση αποτελεί την τρίτη σοβαρότερη αιτία τύφλωσης και μέχρι το 2020 αναμένεται να διπλασιαστεί ο αριθμός των πασχόντων εξαιτίας της δημογραφικής γήρανσης.

Η ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας έχει αρνητική επίδραση στην ποιότητα ζωής του ασθενή, αφού δεν μπορεί να εκτελεί αυτόνομα απλές και καθημερινές δραστηριότητες. Η αδυναμία αυτή αποτελεί και την κύρια αιτία εμφάνισης ψυχικών διαταραχών με κυριότερη την κατάθλιψη. Ωστόσο, σήμερα υπάρχουν τα κατάλληλα διαγνωστικά εργαλεία τα οποία επιτρέπουν την έγκαιρη και ακριβή διάγνωση της νόσου, καθώς και εξειδικευμένες εγκεκριμένες θεραπείες, οι οποίες μπορούν να επιβραδύνουν ή ακόμα και να αναστρέψουν την επιδείνωση της οπτικής οξύτητας. Οι ειδικοί επιστήμονες προειδοποιούν ότι αν η νόσος αφεθεί χωρίς θεραπεία και προσεγγίσει το τελικό κλινικό της σημείο, δηλαδή την τύφλωση, οι οικονομικές συνέπειες είναι δυσβάσταχτες τόσο για τον ίδιο τον πάσχοντα και την οικογένειά του, όσο και για το σύστημα υγείας.

Οι παραπάνω επισημάνσεις έγιναν από τον Πρόεδρο της Ελληνικής Οφθαλμολογικής Εταιρείας και Επίκουρο Καθηγητή Οφθαλμολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Δημήτριο Παπακωνσταντίνου, τον Διευθυντή του Τμήματος Αμφιβληστροειδούς του Ιατρικού Ινστιτούτου Οφθαλμολογίας Athens Vision και Διπλ. American Board of Ophthalmology κ. Αλέξανδρο Χαρώνη και τον Καθηγητή Οικονομικών της Υγείας του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Ιωάννη Υφαντόπουλο, με αφορμή τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Όρασης.

Παγκόσμια Ημέρα Όρασης
Ως Παγκόσμια Ημέρα Όρασης έχει καθιερωθεί ετησίως η δεύτερη Πέμπτη του Οκτωβρίου. Η ημέρα αυτή είναι εναρμονισμένη με το πρόγραμμα «Όραση 2020: Δικαίωμα στην Όραση» που αποτελεί συνέργεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και του Παγκόσμιου Οργανισμού για την Πρόληψη της Τυφλότητας. Στόχος του προγράμματος είναι η ευαισθητοποίηση των πολιτών για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

Ωχρά Κηλίδα
Στοιχεία δείχνουν ότι 39 εκατομμύρια άτομα σε όλο τον κόσμο έχουν χάσει την όρασή τους εξαιτίας των παθήσεων της ωχράς, και άλλα 245 εκατομμύρια έχουν εξαιρετικά χαμηλή όραση. Στο 80% των περιπτώσεων θα μπορούσε να είχε αντιμετωπιστεί το πρόβλημα με την έγκαιρη διάγνωση της πάθησης.
Η ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας είναι μια σοβαρή οπτική διαταραχή η οποία σταδιακά και αναπόφευκτα οδηγεί στην απώλεια της κεντρικής όρασης η οποία είναι υπεύθυνη για την αναγνώριση προσώπων, την ανάγνωση, την οδήγηση και άλλες καθημερινές δραστηριότητες.

Στις ανεπτυγμένες ευρωπαϊκές χώρες, όπως στην Ελλάδα, σχεδόν το 70% των ασθενών που έχουν υποστεί σοβαρή απώλεια όρασης, πάσχει από παθήσεις τις ωχράς κηλίδας. Κυριότερες παθήσεις της ωχράς κηλίδας είναι η ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας (κύρια αιτία τύφλωσης ατόμων άνω των 60 ετών), το διαβητικό οίδημα της ωχράς κηλίδας (κύρια αιτία τύφλωσης ατόμων εργασιακής ηλικίας που πάσχουν από σακχαρώδη διαβήτη) και το οίδημα οφειλόμενο σε θρόμβωση φλέβας αμφιβληστροειδούς (συχνή αγγειακή αιτία τύφλωσης ενηλίκων).

Γλαύκωμα
Το γλαύκωμα επίσης αποτελεί ένα σημαντικό παράγοντα ανησυχίας για τη δημόσια υγεία. Από στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας υπολογίζεται ότι το 2002 υπήρχαν 4.5 εκατομμύρια άνθρωποι τυφλοί από γλαύκωμα. Αν και το γλαύκωμα εμφανίζεται σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, είναι πιο συχνό στις μεγαλύτερες ηλικίες, και με την αύξηση του μέσου όρου ζωής, οι εκτιμήσεις της επίπτωσης του γλαυκώματος αυξάνονται. Έτσι, προβλέπεται ότι μέχρι το 2020, 79.6 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως θα έχουν γλαύκωμα, και από αυτούς 11.2 εκατομμύρια θα είναι αμφοτερόπλευρα τυφλοί.
Το γλαύκωμα δεν έχει εμφανή συμπτώματα, γι’ αυτό 1 στους 2 πάσχοντες από γλαύκωμα δεν γνωρίζει ότι έχει τη νόσο.
Είναι αξιοσημείωτο ότι λόγω της «σιωπηλής» εξέλιξης της πάθησης - τουλάχιστον στα αρχικά στάδια - μέχρι και 50% των πραγματικά πασχόντων στις αναπτυγμένες χώρες δεν γνωρίζουν ακόμα ότι έχουν γλαύκωμα και άρα δεν βρίσκονται υπό θεραπεία. Αυτός ο αριθμός μπορεί να φθάσει μέχρι το 90% στα υπό ανάπτυξη μέρη του πλανήτη.
Στην Ελλάδα η επίπτωση του Γλαυκώματος υπολογίζεται στο 2% του γενικού πληθυσμού, αλλά το ποσοστό αυτό αυξάνει σημαντικά με την πάροδο της ηλικίας. Περίπου 200.000 με 250.000 άτομα έχουν Γλαύκωμα αλλά ένα μέρος από αυτούς δεν είναι διαγνωσμένοι.  
Από μία έρευνα που έγινε πρόσφατα σε ένα δείγμα 917 συμμετεχόντων, βρέθηκε ότι 1 στους 5 Έλληνες δεν έχει επισκεφθεί ποτέ στη ζωή του Οφθαλμίατρο, ενώ 2 στους 5 Έλληνες (42%) δεν έχουν μετρήσει ποτέ την πίεση των ματιών τους. Επίσης σε άτομα ηλικίας άνω των 55 ετών όπου το Γλαύκωμα είναι συχνότερο, μόνο οι μισοί (51%) επισκέπτονται τακτικά τον οφθαλμίατρό τους, ενώ περίπου 15% δεν έχουν μετρήσει ποτέ την πίεση των ματιών τους. Πάνω από τους μισούς Έλληνες (54%) είχαν ακούσει για το Γλαύκωμα, μια λέξη Ελληνική που προέρχεται από το αρχαίο «γλαυκός» που σημαίνει κυανόλευκος και κατά τον Αριστοτέλη αποδίδει το χρώμα που παίρνει το μάτι των πασχόντων στο τελικό στάδιο (απόλυτο Γλαύκωμα).

Οι επιπτώσεις της εκφύλισης της ωχράς κηλίδας στο σύστημα υγείας
Η τύφλωση συνεπάγεται μια σειρά δαπανών για τον ασθενή, τους οικείους του και το σύστημα. Χαρακτηριστικά αναφέρονται:
Άμεσο Ιατρικό Κόστος
Νοσοκομειακές & Ιατρικές δαπάνες
Υποστηρικτικής (συμπτωματικής) θεραπείας
Έμμεσο Κόστος
Χαμένης Παραγωγικότητας
Δαπάνες αποκατάστασης & εκπαίδευσης του ασθενούς
Επιβάρυνση συγγενών ή επαγγελματία για κατ’ οίκον βοήθεια  
Επιδόματα / συντάξεις αναπηρίας

Όπως και σε κάθε ασθένεια - τόνισαν οι ομιλητές - «κλειδί» για επιτυχημένη έκβαση είναι το τρίπτυχο «πρόληψη – διάγνωση - θεραπεία». Μόνο που στην Ελλάδα υστερούμε σημαντικά σε θέματα πρόληψης και διάγνωσης. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να τονισθεί ότι  τόσο οι ασθενείς Τρίτης Ηλικίας, όσο και οι διαβητικοί ασθενείς, συχνά παραμελούν τον ετήσιο επανέλεγχο από οφθαλμίατρο, παρόλο που αυτός στις συγκεκριμένες ομάδες πληθυσμού είναι απαραίτητος. Έτσι, συχνά παρατηρείται το φαινόμενο να σπεύδουν στον οφθαλμίατρο μόνο όταν η όραση έχει μειωθεί σημαντικά.