Αν η χειρουργική από χειρωνακτικό επάγγελμα μεταβλήθηκε σε ιατρική ειδικότητα υψηλότατης στάθμης, αυτό οφείλεται χωρίς αμφιβολία στον Άγγλο Τζόζεφ Λίστερ ο οποίος πάλεψε να λύσει το πρόβλημα των χειρουργικών μολύνσεων.
Ποιος ήταν ο Τζόζεφ Λίστερ (Joseph Lister)
Ο Τζόζεφ Λίστερ γεννήθηκε το 1827 στο Λονδίνο από οικογένεια Κουάκερων. Ο πατέρας του ήταν έμπορος κρασιών. Σε νεαρή ηλικία ο Τζόζεφ αποφάσισε να γίνει χειρουργός. Το σοβαρό ζήτημα εκείνη την εποχή ήταν το πρόβλημα της νάρκωσης το οποίο προκαλούσε πολεμική διάθεση σε όλους, πρωτίστως για λόγους θρησκευτικούς καθώς οι φανατικότεροι εχθροί της ήταν οι καλβινιστές της Σκωτίας.
Η χρήση χλωροφόρμιου στη χειρουργική
Το Νοέμβριο του 1847 ο εισηγητής της αναισθησίας με χλωροφόρμιο, Σερ Τζαίημς Σίμψον (James Simpson), μιλούσε με πάθος υπέρ της χρήσης του χλωροφορμίου στους τοκετούς, μπροστά στη Χειρουργική Εταιρεία του Εδιμβούργου κάνοντας τους αρχηγούς των διάφορων δογμάτων έξαλλους καθώς, θεώρησαν ότι η ανακάλυψή αυτή ήταν αντίθετη προς τη βιβλική κατάρα του Θεού, όπου στο χωρίο προς τη γυναίκα αναγράφει ότι «με λύπες θα γεννά τέκνα». Ο Σίμψον όμως, ως καλός γνώστης της Γραφής τους αποστόμωσε, διαβάζοντάς τους ένα άλλο χωρίο από τη Γένεση όπου αναφέρει ότι «και επέβαλε ο Θεός έκσταση (βαθύ ύπνο) επί τον Αδάμ και ύπνωσε(κοιμήθηκε) και έλαβε μία των πλευρών αυτού και αναπλήρωσε σάρκα αντ’ αυτής».
Η διαμάχη αυτή έφτασε και στην οικογένεια του Λίστερ, η οποία ήταν οικογένεια ζηλωτών, δηλαδή άνηκαν σε ένα κίνημα κάτι σας του ιουδαϊσμού αλλά έμοιαζαν με τους Φαρισαίους στην ευσέβεια. Όταν ο νεαρός Τζόζεφ είχε χαράξει ήδη την πορεία του όταν αποφάσισε ότι αν η νάρκωση ήταν ένα αποφασιστικό βήμα στην πρόοδο της χειρουργικής, η αντισηψία θα ήταν ο ουσιώδης σταθμός στην εξέλιξή της.
Η πρώτη απόπειρα του στο θέμα αυτό, προερχόταν από το νοσοκομείο της Γλασκώβης, στο οποίο για λόγους οικονομίας είχαν περικοπεί όλα τα έξοδα για επιδεσμικό υλικό, σεντόνια και χημικά μέσα μόλυνσης με αποτέλεσμα οι ασθενείς να πεθαίνουν από τις μολύνσεις που πάθαιναν τα εγχειρητικά τραύματα. Να σημειωθεί ότι η σηψαιμία ήταν ανέκαθεν ο φοβερός εχθρός της χειρουργικής επέμβασης ενώ, η αύξηση των πληθυσμών στις πόλεις αύξανε και τον αριθμό των νοσηλευομένων με αποτέλεσμα το πρόβλημα να γίνεται ακόμα πιο μεγάλο. Τα νοσοκομεία έφτασαν να έχουν τόσο κακή φήμη, ώστε ο κόσμος να θεωρεί ότι οι κίνδυνοι για τη ζωή του ήταν μικρότεροι στο πεδίο της μάχης παρά στο χειρουργείο.
Η σηψαιμία προσέλκυσε από την αρχή το ενδιαφέρον του Τζόζεφ Λίστερ
Όταν το 1865 ο καθηγητής της χημείας στη Γλασκώβη, Τόμας Άντερσον έδειξε στο Τζόζεφ τις εργασίες που είχε κάνει στο Ινστιτούτο Παστέρ για τη ζύμωση και τη σήψη, που αποδείκνυαν ότι οι διεργασίες αυτές οφείλονταν σε μικροσκοπικούς παθογόνους παράγοντες, ο Τζόζεφ αναρωτήθηκε γιατί και η διαπύηση των τραυμάτων να μην οφείλεται στην ίδια αιτία; Άρχισε λοιπόν να αναζητά τρόπους για τη θεραπεία αυτού και τότε θυμήθηκε ότι, το φαινικό οξύ χρησιμοποιείτο για το χημικό καθαρισμό των μολυσμένων νερών του Καρλάιλ. Έβρεξε λοιπόν το επιπεπλεγμένο κάταγμα ενός αρρώστου του και το κάλυψε με μια κομπρέσα διαποτισμένη στο ίδιο υγρό και διαπίστωσε ότι επάνω του σχηματίστηκε μια κρούστα ενώ, δεν παρουσιάστηκε καμία μόλυνση.
Τα πειράματά του συνεχίστηκαν για 2 χρόνια χωρίς να το γνωρίζει κανείς και το 1867 προέβει σε δημοσίευση στο επιστημονικό έντυπο «Lancet» όπου περιέγραφε τη μέθοδό του. Τον ίδιο χρόνο έκανε μια ανακοίνωση «Περί της αρχής της αντισηψίας» στη Βρετανική Ιατρική Εταιρεία, όπου και συνάντησε βίαιες αντιδράσεις. Μεταξύ εκείνων που αντιδρούσαν ήταν, κατά περίεργο τρόπο, και ο εισηγητής της αναισθησίας με χλωροφόρμιο, ο σερ Τζαίημς Σίμψον ο οποίος μάλιστα χαρακτήρισε τα υπεύθυνα για τη σηψαιμία μικρόβια «χειμερικούς μύκητες» του Λίστερ. Έφτασε μάλιστα στο σημείο να κατηγορήσει το Λίστερ ότι, έκλεψε την ιδέα του φαινικού οξέος από το Γάλλο φαρμακολόγο Ζιλ Λεμέρ. Η τεχνική του Λίστερ χαρακτηρίστηκε τότε, μάλλον περιφρονητικά ως «φαινικοθεραπεία». Παρόλα αυτά, ο Λίστερ εξήγησε σε όλους, ότι η ουσία της ανακάλυψής του έγκειται στο συστηματικό αποκλεισμό των μικροοργανισμών από τα χειρουργικά τραύματα, και το φαινικό οξύ ήταν απλά ένα μέσο για την εξυπηρέτηση του σκοπού αυτού.
Στη συνέχεια των μελετών του εξέτασε στο μικροσκόπιο την επίδραση των ραμμάτων που χρησιμοποιούνται για χειρουργικές ραφές επάνω σε πειραματόζωα. Διαπότισε δηλαδή το μεταξένιο και το ζωικό ράμμα με φαινικό οξύ και διαπίστωσε ότι αυτό ήταν σε θέση να προλαμβάνει τις μολύνσεις. Στη συνέχεια χρησιμοποίησε τη γάζα στις επιδέσεις των τραυμάτων και εισήγαγε τη χρήση των παροχετεύσεων με σωληνίσκους από ελαστικό.
Η πρώτη άρρωστη στην οποία εφαρμόστηκε η νέα τεχνική ήταν η βασίλισσα Βικτωρία
Το 1877 προσφέρθηκε στο Λίστερ η έδρα της κλινικής χειρουργικής στο King’s College Hospital του Λονδίνου καθώς, η αντισηπτική του μέθοδος εφαρμοζόταν πια σε όλα τα χειρουργεία του κόσμου.
Ο Λίστερ πέθανε το 1912 και σε όλη του τη ζωή αρνιόταν την ύπαρξη ουσιαστικής διαφοράς μεταξύ της αντισηψίας και ασηψίας. Κατά τη γνώμη του, είτε χημικά μέσα χρησιμοποιούσε κανείς είτε την αποστείρωση με τη θερμότητα, το αποτέλεσμα θα ήταν το ίδιο. Θα επέρχεται δηλαδή αποκλεισμός των μικροβίων από το εγχειρητικό πεδίο.
Ανθή Αγγελοπούλου
